Category Archives: Nieuws

Haarlem kende in de eerste helft van de voorbije eeuw een bloeiende joodse gemeenschap. Een belangrijke rol daarin speelde rabbijn Simon Ph….

Als overtuigd zionist kreeg hij landelijke bekendheid. ‘Met de opperrabbijn van Amsterdam, Joseph H. Dünner, behoorde hij tot het handjevol rabbijnen die vanaf het begin openlijk en uiterst gedreven het zionisme steunden’, zo staat het in Pinkas – Geschiedenis van de joodse gemeenschap in Nederland. Dit door Jozeph Michman, Hartog Beem en Dan Michman samengestelde en oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven overzichtswerk verscheen voor het eerst in een Nederlandse vertaling in 1992 en is nu aangevuld. Het bevat een geschiedenis van de joodse gemeenschap en geeft per plaats een beeld van het joodse leven in Nederland.

Aan de joodse gemeenschap in Haarlem is het vijftigste deel in de serie Haarlemse miniaturen gewijd: Kom ga sjoelen! – Bijdragen over de geschiedenis van de joodse gemeenschap in Haarlem, samengesteld door Kees van der Linden en Wim de Wagt. ‘Historici hebben – merkwaardig genoeg – tot nog toe weinig belangstelling getoond voor de Haarlemse joodse gemeenschap’, schrijven zij in hun Verantwoording. ‘Terwijl de Nederlands Israelitische Gemeente hier tot het uitbreken van de oorlog toch een van de grootste en belangrijkste was buiten Amsterdam.’

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog telde de joodse gemeenschap in Haarlem ongeveer achttienhonderd leden. Na de oorlog waren dat er iets meer dan tweehonderd. Veel was verwoest. De synogage aan de Lange Begijnestraat was grotendeels vernield en brandde in 1953 volledig uit. Na de oorlog kwam het joodse leven langzaam weer op gang. In 1949 werd een nieuwe ‘sjoel’ in gebruik genomen. Kom ga sjoelen verscheen om het vijftigjarig jubileum van deze synagoge luister bij te zetten.

Een bijzondere plek in de joodse geschiedenis van Haarlem neemt opperrabbijn Philip Frank in. Deze werd in 1937 – hij was toen 27 jaar – aangesteld voor het hele gebied Noord-Holland. Tijdens de Duitse bezetting werd hij het slachtoffer van een Duitse represaillemaatregel. In januari 1943 werd een Duitse onderofficier bij de Verspronckweg neergeschoten. De Duitsers reageerden door 109 Haarlemmers te laten arresteren. Tot hen behoorden drie vooraanstaande leden van de joodse gemeente, onder wie Frank. Begin februari werden ze met zeven niet-joodse gijzelaars in de duinen van Overveen gefusilleerd.

Een getuige vertelde later aan de historicus Jacques Presser (Ondergang) hoe indrukwekkend Frank zich in zijn laatste uren had betoond. Tegen zijn medegevangenen had hij over de nazi’s gezegd: ‘We staan geestelijk zo ver boven hen, we moeten dit maar verdragen en ik persoonlijk als rabbijn behoor bij mijn mensen, ik moet hen steunen en sterk maken voor hun komend lijden.’

Bron: Volkskrant

Van de Joden die er voor de Tweede Wereldoorlog in Haarlem leefden, zijn er 710 in kampen vermoord. Er is nog steeds geen monument om deze mensen te gedenken. Er is wel een namenlijst.

Haarlemmers worden uitgenodigd op 3 en 4 mei één van de 710 namen op te komen schrijven op lange stroken papier in de Janskerk (het publiekscentrum van het Noord-Hollands Archief), zodat daar op Dodenherdenking alle namen staan geschreven. Ieder heel uur schrijft een prominente Haarlemmer een van de namen. De eerste die een naam zal schrijven, is rabbijn Shmuel Spiero. Het schrijven van de namen wordt vanuit de nok van de kerk op beeld vastgelegd. De fotoserie wordt als monument op internet geplaatst.

Op dinsdag 3 mei is de Janskerk van 10.00 tot 20.00 uur open, op woensdag 4 mei van 9.00 tot 16.00 uur. Op deze dagen kan iedereen die dat wil binnenlopen bij het Noord-Hollands Archief om een naam te schrijven. De namen worden ter plaatse uitgereikt en op een rol papier geschreven. De lange stroken papier zullen in de Janskerk worden opgehangen.  Er mag ook een naam van de lijst gekozen worden. Dit graag  tevoren doorgegeven aan w.spook@chello.nl. Het idee van initiator Willemien Spook achter het project is: ‘Als je op zo’n manier iemands naam schrijft, vergeet je die nooit meer. Je tilt diegene daarmee uit de anonimiteit. Je geeft hem of haar daarmee iets terug, hoe klein ook.’

Het Noord-Hollands Archief verleent graag medewerking aan dit initiatief. Omdat wij het net als Willemien Spook belangrijk vinden er bij stil te staan dat er zoveel mensen uit Haarlem zijn weggevoerd. Het gaat om heel veel mensen, maar het blijft een abstract getal. Dat wordt anders als je de namen kent. Er wordt al zo lang gesproken over een monument met de namen, maar het komt er maar niet. Dan maar een tijdelijk monument. Voor Haarlemmers is het een mooie gelegenheid om hun betrokkenheid te laten zien. Wij zijn ervan overtuigd dat heel veel mensen een naam willen schrijven en daarmee kunnen laten zien wat niet onder woorden valt te brengen.

Bron: Noord-Hollands Archief

Detail van de in 1941 in opdracht van de bezetter ontwikkelde 'strippenkaart'. Iedere stip staat voor tien Joodse inwoners - Afb: NIOD

Wie op 4 mei door Amsterdam loopt of fietst zal als het goed is duidelijk kunnen zien op welke plekken voor de oorlog Joden woonden. Het Amsterdamse 4 en 5 mei comité vraagt bewoners namelijk om op die dag de huizen te markeren waar gedurende de Tweede Wereldoorlog de Joodse gezinnen woonden die werden gedeporteerd en vermoord.

Voor de oorlog was tien procent van de Amsterdammers Joods. De Holocaust veranderde de hoofdstad enorm. Van de 140.000 Nederlandse Joden woonden er ongeveer 80.000 in Amsterdam. De Joodse gemeenschap in de hoofdstad was dan ook groot.

Maar liefst tien procent van de inwoners van de hoofdstad was van Joodse afkomst. Tijdens de oorlog werden duizenden Joden in opdracht van de bezetter afgevoerd. In het online Joods Monument staan 61.700 namen van Amsterdamse Joden die werden vermoord. Het is de bedoeling dat op 4 mei aanstaande weer even zichtbaar wordt hoe Joods Amsterdam ooit was.

Het Amsterdamse 4 en 5 mei comité, met medewerking van het Joods Historisch Museum, een inventarisatie gemaakt van Amsterdamse adressen uit 1941 vanwaar tijdens de oorlog Joden werden weggevoerd. Die adressenlijst wordt later deze maand, samen met een poster, via een projectkrant onder Amsterdammers verspreid. Op 22 april worden poster en adressenlijst ook meegestuurd met Het Parool.

Huidige bewoners worden opgeroepen om op 4 mei de poster zichtbaar vanaf de straat op te hangen en op het online Joods Monument informatie te zoeken over de voormalige bewoners. De organisatie over de actie:

Het Joodse Huizenproject is opgezet nadat de Amsterdammer Frits Rijksbaron ontdekte dat hij in een ‘Joods huis’ woonde. Hij las hierover op de eigendomsbewijzen die hij bij de koop van zijn huis ontving en bedacht toen een plan om ook andere bewoners van ‘Joodse huizen’ op het verleden van hun huis te attenderen. Hij benaderde hierop het Amsterdams 4 en 5 mei comité.

In Nederland vindt jaarlijks op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaats. Men herdenkt tijdens de Nationale Herdenking allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.

1 mei a.s. is Jom Hasjoa, de dag van de Sjoa (Hebreeuws voor vernietiging). Op deze dag herdenkt de joodse gemeenschap over de gehele wereld de slachtoffers van de naziterreur. Jom Hasjoa valt op 26 Nisan in de Hebreeuwse kalender. Op deze dag kwamen in 1943 de joden in het getto van Warschau in opstand tegen de nazi’s.

Officieel zijn zo’n 6 miljoen Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog omgebracht door de Nazi’s in vernietigingskampen. De meeste Joden zijn vergast. Maar er zijn ook velen die zijn doodgeschoten of op een andere manier zijn omgebracht.

In aansluiting op deze gedenkdag in Joodse kring komen op enkele plaatsen in ons land jaarlijks Christenen en Joden bijeen. Deze samenkomsten hebben een positief doel: de toekomst bewaren voor het onheil dat de mensen treffen kan, als we nu nalaten alle vormen van discriminerend gedrag te bestrijden.

Hiervoor organiseert Joodshaarlem.nl in samenwerking met de Joodse gemeente Haarlem op zondag 1 mei a.s. een samenkomst van Joden en Christenen. Deze herdenking zal plaatsvinden in de Wijde Appelaarsteeg bij de gedenksteen aan de zijkant van de Toneelschuur, aanvang om 19.45 met om 20.00 uur één minuut stilte.

Meer info hierover, volg deze website.